زمان جامعهء شيعه شاهد بروز تحولات فرهنگى و سياسى و اجتماعى بسيارى بود . عصر غيبت كبرى كه دورهء سوم تاريخ تشيع تلقى مىشود ، با مدت زمان بسيار طولانىتر نسبت به ادوار پيشين ، ظرفى براى تجربه‌ها و دستاوردهاى گوناگون در جامعهء شيعه بوده است . هريك از اين دوره‌ها به سبب دارا بودن ويژگىهاى خاص ، كه آن‌ها را از دوره‌اى ديگر متمايز مىسازد ، حائز اهميتند . در اين ميان به نظر مىرسد كه دورهء غيبت صغرى اهميت ويژه‌اى داشته باشد ؛ هم از آن‌رو كه دورهء ميانى عصر حضور ائمه و دوره غيبت كبرى ، و ظرف زمانى براى انتقال از يك موقعيت اجتماعى به موقعيتى جديد به شمار مىرود و هم به اين لحاظ كه در اين دورهء علىرغم كوتاهى زمانش ، تحولات بسيارى در اوضاع سياسى ، اجتماعى و فرهنگى جامعهء شيعى پديد آمد و دستاوردهاى شگرفى عايد شيعيان شد كه زمينه‌ساز فعاليت‌هاى گستردهء آنان در عصر غيبت كبرى گرديد ، از اين جهت بررسى تاريخى اين دوره ، علاوه بر آشنايى با اين تحولات ، فعاليت‌ها و دستاوردها و چگونگى توسعه و تكامل نسبى جامعه و فرهنگ تشيع ، مىتواند در جهت پاسخ‌گويى به سؤالات و شبهاتى كه در خصوص تاريخ و فرهنگ شيعه قابل طرح است و نيز بهره‌گيرى از تجربيات جامعهء شيعه در اين دوره و به كارگيرى آن‌ها ، ما را يارى كند . در نوشتار حاضر سعى شده است تا براساس اطلاعات تاريخى قابل اعتماد و معتبر ، اوضاع سياسى ، اجتماعى و فرهنگى اين دوره معرفى گردد و بدين منظور ساختار كتاب به‌گونه‌اى ترتيب يافته است كه تمامى مباحث ضرورى را در خود جاى مىدهد . در دو فصل نخست با طرح مباحثى مقدماتى ، سعى شده تا زمينهء ورود به اصل بحث فراهم گردد ، از اين‌رو فصل اول به بحث‌هايى دربارهء مسألهء غيبت و مشكلات آن ، و تلاش‌هاى امامان عليهم السّلام جهت زمينه‌سازى در جامعه شيعه